چهارشنبه ۱۹ مهر

جهالت، سکاندار هلاکت

«ترس خداوند سرآغاز دانش است، اما حکمت و ادب را جاهلان خوار می‌شمارند.»

امثال ۱: ۷

کتاب امثال حاوی گفته‌ها و سخنان برگزیده‌ای است نمایانگر تأمل و اندیشۀ ژرف گویندگان آن جهت تشویق مخاطبین در به‌کارگیری حکمت الهی در زندگی روزمره. هر یک از جملات کوتاه این کتاب، ضمن آنکه با استفاده از ادبیاتی شعرگونه در قالب مثل، طنز و نصیحت حکمت زندگی را به مخاطبین خود می‌آموزند، به بیان حقایق الهی با شیوۀ خاص خود نیز می‌پردازند. کتاب امثال به ما نشان می‌دهد که چگونه تماس با خدا سبب شده است بزرگان دنیای باستان به درک عمیقی نائل آمده، حکمت الهی را توسط کلام انسانی خود بیان کنند.

آنچه به گفته‌های کتاب امثال جذابیت خاصی می‌بخشد، به‌کارگیری زبان هجو توسط نویسندگان آن در بیان عمیق‌ترین حقایق زندگی است. به همین خاطر، در این کتاب به همان اندازه که موفقیت و سعادتمندی نتیجۀ منطقی گفتار و کردار اشخاص دانا و حکیم است، شکست و ذلت انتظار افرادی را می‌کشد که به حکمت پشت‌ کرده، طریق جهالت برمی‌گزینند.

جالب اینجاست که جاهلان مورد نظر در کتاب امثال، به‌هیچ‌وجه افراد کم‌هوش و کم‌سوادی نیستند، بلکه آنچه زندگی آنها را در سیری باطل قرار داده، شیوۀ نامناسب زندگی اخلاقی آنان است. به دیگر سخن، امثال افرادی را جاهل می‌داند که انضباط روحانی مورد نظر خدا را حقیر شمرده، آن‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌گونه زندگی می‌کنند که خود می‌پسندند. به همین خاطر، جاهلان مورد نظر این کتاب افرادی کوته‌بین هستند که تمرکزشان تنها بر امور زودگذر زندگی است.

یکی از برجسته‌ترین نقاط ضعف جاهلان در کتاب امثال، عدم توانایی آنها در کنترل زبان است. این ضعف خود را به اشکال مختلف، منجمله پرحرفی و زیاده‌گویی (۱۰:۸)، بدگویی (۱۵: ۴)، خبرچینی (۱۸: ۸) و تملق‌گویی نشان می‌دهد. به همین خاطر، در امثال احمقان دعوت به سکوت می‌شوند تا هم دیگران از گزند زبان آنها در امان مانند و هم خود از سرکشی زبان صدمۀ کمتری بینند. با این وجود، کتاب امثال از گوش ‌سپردن جاهلان به نصایح اطمینان چندانی ندارد؛ چرا که جاهلان فی‌نفسه تمایلی برای گوش سپردن به کلام دیگران ندارند و اغلب پیش از اتمام کلام گوینده، آغاز به سخن می‌کنند (۱۸: ۱۳).

لذا، با توجه به خصوصیات مختلفی که کتاب امثال از افراد جاهل بیان می‌کند، توجه و اجتناب از طریق اشتباه جاهلان، کمک شایانی برای کسب حکمت در اختیار ما قرار می‌دهد. به قول استاد سخن سعدی شیرازی که از لقمان حکیم این‌گونه نقل می‌کند:

«ادب از که آموختی، از بی‌ادبان.»